Sele Karşı yeraltında çözüm: Yeraltı Barajları

   Şehirlerimizi her sel felaketinden sonra yeniden inşa etmek yerine, felaket gelmeden önce akıllı mühendislik çözümleri üretmenin zamanı gelmedi mi?
  Her yıl aynı manzaralarla karşılaşıyoruz. Gökyüzü kararır, yağmur şiddetini artırır, dereler taşar, caddeler göle döner, evleri ve iş yerlerini su basar. Araçlar sürüklenir, yollar kapanır, vatandaşın yıllarca emek vererek kazandığı birikimler saatler içinde zarar görür.
Ardından bildik açıklamalar gelir: Aşırı yağış, altyapı yetersizliği, dere yatağına yapılaşma, yetersiz drenaj…
Peki, bütün bunları biliyorsak neden her büyük yağıştan sonra aynı sorunları yaşamaya devam ediyoruz?
  Asıl soruyu artık yüksek sesle sormanın zamanı geldi: Sel sularını yalnızca şehirlerden uzaklaştırmaya çalışmak yerine, bu suları yeraltında güvenli biçimde depolayabileceğimiz sistemler geliştiremez miyiz?
  Bence bu konu, ülkemizin şehircilik, su yönetimi ve afetlere hazırlık politikalarında çok daha fazla tartışılmayı hak ediyor.
 

YAĞMUR SUYU NEDEN FELAKETE DÖNÜŞÜYOR?
  Yağmur, doğanın hayat kaynağıdır. Toprağı besler, barajları doldurur, tarıma can verir ve yeraltı su kaynaklarını destekler. Ancak kısa sürede çok büyük miktarda yağış düştüğünde, özellikle betonlaşmış şehirlerde suyun toprağa sızması zorlaşır.
  Çatılar, asfalt yollar, otoparklar ve beton zeminler suyun doğal yollarla toprağa ulaşmasını sınırlar. Yağmur suyu hızla caddelere, mazgallara ve dere yataklarına yönelir. Altyapı bu miktarı taşıyamadığında ise taşkın kaçınılmaz hâle gelebilir.
  İklim değişikliğiyle birlikte bazı bölgelerde kısa süreli ve şiddetli yağışların oluşturduğu riskler de daha fazla önem kazanıyor.
Burada mesele yalnızca yağmurun ne kadar yağdığı değildir. Mesele, düşen suyu ne kadar hızlı yönetebildiğimizdir.
Bir damla suyu bile değerlendirmeye çalışan bir ülke, milyonlarca metreküp suyun felakete dönüşmesini önlemek için neden daha fazla alternatif geliştirmesin?

YERALTI BARAJI FİKRİ: SUYU GÖRÜNMEZ BİR GÜVENCEYE DÖNÜŞTÜRMEK
  Yeraltı barajı denildiğinde akla, toprağın altına inşa edilen ve suyun yeraltındaki hareketini kontrol ederek depolanmasını sağlayan yapılar gelir.
  Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Geleneksel yeraltı barajları esas olarak yeraltı suyunu tutmak ve depolamak amacıyla tasarlanır. Sel sularını kontrol etmek içinse farklı mühendislik sistemlerine ihtiyaç vardır.
İşte üzerinde durulması gereken fikir tam da budur: Yeraltı su depolama sistemleriyle, yağmur suyu toplama havuzlarını ve kontrollü tahliye altyapısını bir araya getirmek.
  Düşünün…
  Şiddetli yağışın beklendiği bir şehirde, uygun alanların altına büyük kapasiteli su depolama yapıları kuruluyor. Çatılardan, yollardan ve belirlenmiş drenaj hatlarından gelen yağmur suyu, kontrollü biçimde bu alanlara aktarılıyor.
Yağışın en yoğun olduğu saatlerde suyun tamamının bir anda dere yataklarına ve şehir merkezine ulaşması yerine, bir bölümü geçici olarak depolanıyor. Yağış azaldığında ise biriken su, altyapının kapasitesine ve çevresel koşullara uygun biçimde kontrollü olarak tahliye ediliyor.
  Uygun zeminlerde bunun bir başka ayağı da suyun arıtılarak veya doğal filtrasyon süreçlerinden geçirilerek yeraltı sularının beslenmesine katkı sağlaması olabilir.
  Elbette her şehirde aynı sistem uygulanamaz. Yeraltı su seviyesinin yüksek olduğu, zeminin uygun olmadığı veya kirlenme riskinin bulunduğu bölgelerde farklı çözümler gerekir. Sistemin kapasitesi de bilimsel hesaplarla belirlenmelidir.
  Ama bütün bu koşullar, araştırmanın önünde bir engel değil; doğru projeyi hazırlamanın gereğidir.

ŞEHİRLERİMİZİN ALTINDA BİR SU GÜVENLİĞİ AĞI KURULABİLİR Mİ?
  Bugün şehirlerimizin altında elektrik, doğalgaz, içme suyu ve kanalizasyon hatları bulunuyor. Teknolojinin ve mühendisliğin geliştiği bir dönemde, neden yağmur suyunu geçici olarak depolayabilecek, taşkın yükünü azaltabilecek ve uygun yerlerde su kaynaklarını destekleyebilecek sistemleri de planlamayalım?
  Örneğin büyük otoparkların, uygun kamu arazilerinin, parkların veya yeni gelişen yerleşim alanlarının altında yağmur suyu depolama tesisleri değerlendirilebilir.
Yeni yapılan konut projelerinde yağmur suyu toplama sistemleri zorunlu hâle getirilebilir. Sanayi bölgelerinde geniş çatı yüzeylerinden toplanan suyun doğrudan kanalizasyona verilmesi yerine, uygun depolama ve kullanım sistemleri kurulabilir.
  Şehirlerin su yönetimi yalnızca suyu evlerimize ulaştırmakla sınırlı kalmamalı. Yağmur suyunun nereye gittiğini, ne kadarının depolanabileceğini ve taşkın anında hangi bölgelerin korunabileceğini de planlamalıyız.
  Burada hedef, bütün sel sularını yeraltına indirmek değildir. Hedef, taşkına neden olan suyun bir bölümünü doğru zamanda ve doğru yerde yöneterek altyapı üzerindeki baskıyı azaltmaktır.

BU PROJE SELİ TAMAMEN ÖNLER Mİ?
  Hayır. Bilimsel olmak istiyorsak bunu açıkça söylemeliyiz.Yeraltı depolama sistemleri, özellikle kısa süreli şiddetli yağışlarda şehir drenajına yardımcı olabilir. Ancak büyük nehir taşkınlarını, ani dağ sellerini veya aşırı yağışları tek başına durduramaz.
  Bunun için dere yataklarının korunması, taşkın ovalarında yapılaşmanın sınırlandırılması, yağmur suyu hatlarının güçlendirilmesi, geçirgen yüzeylerin artırılması, taşkın koruma alanlarının oluşturulması ve erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi gerekir.
  Yeraltı depolarının dolması, pompaların veya tahliye hatlarının yetersiz kalması da ayrıca değerlendirilmelidir. Bakım, enerji ihtiyacı, zemin koşulları ve suyun kirlenme riski proje maliyetlerine dâhil edilmelidir.
  Kısacası çözüm, tek bir beton yapıda değil; birbirini tamamlayan bir sistemde aranmalıdır.
  Fakat bir çözümün her şeyi tek başına yapamaması, onun hiçbir işe yaramayacağı anlamına gelmez. Önemli olan, doğru yerde doğru sistemi kullanabilmektir.

BELEDİYELERE VE DEVLETE ÇAĞRI
  Belediyeler, üniversiteler, Devlet Su İşleri ve ilgili kamu kurumları bu konuda ortak çalışmalar yürütmelidir.
Öncelikle sel riski yüksek bölgeler belirlenmeli, yağış verileri ve altyapı kapasitesi incelenmeli, yeraltı suyu ve zemin etütleri yapılmalıdır. Ardından uygun bir bölgede pilot proje hazırlanarak sistemin taşkın yükünü ne ölçüde azalttığı ölçülmelidir.
Projenin maliyeti, sağlayacağı fayda, bakım giderleri ve olası çevresel etkileri kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
  Başarılı sonuçlar alınırsa sistem başka bölgelerde de değerlendirilebilir. Başarısız olduğu alanlarda ise kaynakları boşa harcamamak için tasarım değiştirilmelidir.
  Çünkü kamu kaynakları deneme uğruna plansız harcanamaz. Ama bilimsel araştırma yapılmadan, yeni fikirler masaya yatırılmadan da kalıcı çözümler üretilemez.
  Her sel felaketinden sonra yolları onarmak, evleri temizlemek ve zararları karşılamak zorunda kalıyoruz. Peki, felaket yaşanmadan önce yapılacak yatırımların ne kadarını gerçekten önceliğimiz hâline getiriyoruz?
  Afet yönetimi, yalnızca felaketin ardından yardım ulaştırmak değildir. Asıl başarı, mümkün olan zararı felaket gelmeden azaltabilmektir.

SUYU DÜŞMAN DEĞİL, YÖNETİLMESİ GEREKEN BİR KAYNAK OLARAK GÖRELİM
  Bir yanda şiddetli yağışlar nedeniyle su baskınları yaşanıyor, diğer yanda kuraklık ve su kıtlığıyla mücadele ediyoruz.
  Bir bölgede fazla gelen su felakete neden olurken, başka bir bölgede aynı suya ihtiyaç duyuyoruz. Bu çelişki, suyu nasıl yönettiğimizi yeniden düşünmemiz gerektiğini gösteriyor.
  Elbette her yağmur suyunu depolamak mümkün değildir. Ancak uygun koşullarda toplanabilen ve güvenli biçimde saklanabilen suyun boşa akıp gitmesini önlemek, hem taşkın riskini azaltmaya hem de su kaynaklarını desteklemeye katkı sağlayabilir.
  Şehirlerimizi yalnızca bugünün ihtiyaçlarına göre değil, geleceğin iklim şartlarına göre de inşa etmeliyiz.
  Yeraltı su depolama tesisleri, akıllı drenaj sistemleri, geçirgen şehir yüzeyleri ve doğal taşkın alanları birlikte ele alınmalıdır. Bilim insanlarının görüşleri alınmalı, mühendislerin projeleri değerlendirilmeli, kamu kaynakları uzun vadeli fayda sağlayacak yatırımlara yönlendirilmelidir.
  Çünkü bir şehrin başarısı, yalnızca kaç kilometre yol yaptığıyla ölçülmez. O şehrin insanlarını afete karşı ne kadar koruyabildiğiyle de ölçülür.
  Yağmurun yağmasına engel olamayız. Doğanın gücünü bütünüyle kontrol edemeyiz. Ama bilimin ışığında önlem alabilir, şehirlerimizi daha dirençli hâle getirebiliriz.
Sel suları sokaklarımızı basmadan önce, aklımızı ve mühendisliğimizi devreye sokmalıyız.
  Belki de artık şu soruyu yalnızca felaketlerden sonra değil, her yeni şehir projesinin başında sormalıyız:
“Bu şehre düşen yağmurun ne kadarını felakete dönüşmeden yönetebiliriz?”
Çünkü suyu doğru yönetmek, yalnızca altyapı meselesi değil; insan hayatını, emeği ve geleceği koruma meselesidir.
Sağlıcakla kalın.